Δρ. Γαβριήλ Μανωλάτος
Καθηγητής Διεθνούς Οικονομίας και ανάπτυξης
Η 9η Φεβρουαρίου, Παγκόσμια Ημέρα της Ελληνικής Γλώσσας, πέρασε με
πανηγυρικούς λόγους, επετειακές εκπομπές και εύηχες διακηρύξεις. Τα μέσα μαζικής
ενημέρωσης αφιέρωσαν χρόνο για να υμνήσουν τη διαχρονικότητα και τη συμβολή
της ελληνικής γλώσσας στον παγκόσμιο πολιτισμό, ενώ ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας
μίλησε με σεβασμό και συγκίνηση σε ειδική εκδήλωση.
Εκείνο όμως που απουσίασε σχεδόν πλήρως από τον δημόσιο λόγο ήταν η
ουσία: ο πραγματικός κίνδυνος που αντιμετωπίζει σήμερα η ελληνική γλώσσα.
Διότι την ίδια στιγμή που την τιμούμε επετειακά, την υπονομεύουμε καθημερινά. Την
εγκαταλείπουμε αθόρυβα, τη φθείρουμε συστηματικά, την αντικαθιστούμε με
ξενικούς τύπους, κυρίως αγγλικούς, που εισβάλλουν στον δημόσιο λόγο ως δήθεν
ένδειξη εκσυγχρονισμού.
Υπουργοί, κρατικοί αξιωματούχοι, ακόμη και ο ίδιος ο Πρωθυπουργός,
χρησιμοποιούν όρους όπως «φουντ πας», αντί για το απλό και εύγλωττο «δελτίο
σίτισης» ή «δελτίο τροφίμων». Η δημόσια γλώσσα, που όφειλε να αποτελεί
παράδειγμα, μετατρέπεται σε φορέα γλωσσικής σύγχυσης.
Ακόμη πιο οξύ είναι το φαινόμενο στη δημόσια ραδιοτηλεόραση. Η Ελληνική
Ραδιοφωνία Τηλεόραση, ο θεσμός που εκ καταστατικού οφείλει να υπηρετεί την
ελληνική γλώσσα, επιλέγει συχνά αγγλικούς τίτλους για τις εκπομπές της: «Μόρνινγκ
Πόιντ», «Νιουζρούμ», «Στούντιο Φορ», «Φλάςμπακ», «Σπορ Σάιτ», «Ντιμπέιτ»,
«Σπέσιαλ Ριπόρτ». Τίτλοι ξένοι προς το γλωσσικό μας σώμα, σε ένα μέσο που φέρει
στον τίτλο του τη λέξη Ελληνική.
Η γλώσσα ενός λαού δεν είναι απλό εργαλείο επικοινωνίας. Είναι το
αποτύπωμα της σκέψης του. Και η σκέψη, όταν φτωχαίνει, φτωχαίνει και η γλώσσα
— και αντιστρόφως. Η ελληνική γλώσσα σήμερα δεν απειλείται από κάποια
εξωτερική βία, αλλά από εσωτερική παραίτηση. Από μια γενικευμένη αποδοχή της
γλωσσικής ευκολίας και της λεξιπενίας.
Εδώ και τρεις χιλιάδες χρόνια, από τον Όμηρο έως τις μέρες μας, η ελληνική
γλώσσα υπήρξε το θεμέλιο της γνώσης και ο τροφοδότης του δυτικού πολιτισμού.
Πέρασε δημιουργικά από τον Όμηρο στους Ευαγγελιστές, από την ελληνιστική κοινή
στο Βυζάντιο, από τον Μακρυγιάννη στον Σολωμό, τον Ρίτσο και τον Ελύτη.
Η γλώσσα αυτή διαφύλαξε την ιστορική μνήμη και τη συνέχεια του ελληνικού
έθνους. Χάρη σε αυτήν επιβιώσαμε από διωγμούς, κατακτήσεις και δουλείες — από
τη ρωμαϊκή και βυζαντινή περίοδο έως τη λαίλαπα των Οθωμανών. Και όμως,
σήμερα, χωρίς ξίφος και χωρίς φωτιά, τη φθείρουμε μόνοι μας.
Αντικαταστήσαμε την ομορφιά της ελληνικής λέξης με εισαγόμενους
βάρβαρους τύπους: «μπρέικ» αντί για διάλειμμα, «σόρι» αντί για συγγνώμη,
«ντιζάιν» αντί για σχέδιο, «ιν», «λοκντάουν», «κλικ αουέι». Ατελείωτα αγγλικά
αρκτικόλεξα κατακλύζουν τα δελτία ειδήσεων, συχνά χωρίς όσοι τα χρησιμοποιούν
να γνωρίζουν καν το νόημά τους. Και το χειρότερο: αυτά τα γλωσσικά εκτρώματα
εισάγονται από κυβερνητικά στελέχη και υιοθετούνται άκριτα από την κοινωνία.
Στις πόλεις και στα χωριά μας, οι ελληνικές επιγραφές σπανίζουν. Οι
ελληνικοί χαρακτήρες εκτοπίζονται από λατινικούς, σαν να ντρεπόμαστε για το ίδιο
μας το αλφάβητο.
Το αποτέλεσμα είναι ορατό και ανησυχητικό: οι νέοι Έλληνες πάσχουν από
λεξιπενία και γλωσσική ένδεια. Και αυτή η γλωσσική ένδεια οδηγεί με μαθηματική
ακρίβεια στην πνευματική φτώχεια. Μεγάλο μέρος του πληθυσμού αδυνατεί να
εκφέρει συγκροτημένο λόγο, να συντάξει μια πλήρη πρόταση με σαφές νόημα. Το
ενεργό λεξιλόγιο περιορίζεται στις 800 ή 900 λέξεις, όταν το ομηρικό λεξιλόγιο
αριθμούσε 6.300 και ο μέσος Ευρωπαίος σήμερα χρησιμοποιεί πάνω από 2.500
λέξεις.
Η ελληνική γλώσσα δεν είναι απλώς μέσο συνεννόησης. Είναι εργαλείο
σκέψης, φορέας πολιτισμού, κιβωτός ιστορικής μνήμης. Αν τη χάσουμε, δεν χάνουμε
μόνο λέξεις — χάνουμε τρόπο σκέψης.
Απαιτείται, λοιπόν, μια ουσιαστική στροφή προς την ανθρωπιστική και
κλασική παιδεία. Ένα προοδευτικό εκπαιδευτικό σύστημα, σχεδιασμένο από
επιστήμονες κύρους, θεσμικούς παράγοντες και ανθρώπους που γνωρίζουν και
σέβονται τη γλώσσα. Με διακομματική ευθύνη και εθνική συνείδηση.
Οφείλουμε να προστατεύσουμε, να καλλιεργήσουμε και να αναδείξουμε την
ελληνική γλώσσα — αυτήν που από άφθαστο πλούτο και αίγλη συρρικνώνεται
επικίνδυνα, εκχυδαΐζεται και βάλλεται ακόμη και από τα ίδια τα χείλη της εξουσίας.
Η ελληνική γλώσσα, από άφθαστο πλούτο και αίγλη, συρρικνώνεται
επικίνδυνα. Αν δεν την προστατεύσουμε έμπρακτα, δεν θα χαθεί απλώς ένα
πολιτισμικό εργαλείο. Θα χαθεί ο ίδιος ο τρόπος με τον οποίο σκεφτόμαστε,
υπάρχουμε και συνεχίζουμε ως έθνος.
Η ελληνική γλώσσα υπό σιωπηρή υπονόμευση
Η 9η Φεβρουαρίου, Παγκόσμια Ημέρα της Ελληνικής Γλώσσας, τιμήθηκε και φέτος
με πανηγυρικές εκδηλώσεις, επετειακές εκπομπές και εύηχες διακηρύξεις. Ο
Πρόεδρος της Δημοκρατίας μίλησε με σεβασμό για τη διαχρονική αξία της γλώσσας
μας. Εκείνο όμως που απουσίασε σχεδόν πλήρως από τον δημόσιο λόγο ήταν η
ουσία: ο πραγματικός κίνδυνος που αντιμετωπίζει σήμερα η ελληνική γλώσσα.
Την ίδια στιγμή που την τιμούμε επετειακά, την εγκαταλείπουμε στην καθημερινή
χρήση. Η δημόσια σφαίρα κατακλύζεται από ξενόγλωσσους, κυρίως αγγλικούς
όρους, συχνά χωρίς καμία λειτουργική ανάγκη. Υπουργοί, κρατικοί αξιωματούχοι και
ακόμη και ο Πρωθυπουργός χρησιμοποιούν εκφράσεις όπως «φουντ πας», αντί για το
απλό και ακριβές «δελτίο σίτισης». Η πολιτική εξουσία, αντί να προστατεύει τη
γλώσσα, συμβάλλει στη φθορά της.
Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί και η πρακτική της δημόσιας ραδιοτηλεόρασης. Η
Ελληνική Ραδιοφωνία Τηλεόραση, θεσμικός φορέας γλωσσικής ευθύνης, επιλέγει
συστηματικά αγγλικούς τίτλους εκπομπών, αλλοιώνοντας τον χαρακτήρα της
δημόσιας γλωσσικής παρουσίας.
Η γλώσσα ενός λαού δεν είναι απλό μέσο επικοινωνίας. Είναι τρόπος σκέψης, φορέας
μνήμης και πολιτισμού. Η ελληνική γλώσσα, από τον Όμηρο έως σήμερα, υπήρξε το
θεμέλιο της γνώσης και ο τροφοδότης του δυτικού πολιτισμού. Διέσχισε αιώνες,
αυτοκρατορίες και δουλείες, διασώζοντας τη συνέχεια του ελληνικού έθνους.
Σήμερα, όμως, δεν απειλείται από κατακτητές, αλλά από εσωτερική παραίτηση. Η
αντικατάσταση της ελληνικής λέξης από ξενικούς τύπους —«μπρέικ», «σόρι»,
«ντιζάιν», «λοκντάουν»— δεν είναι αθώα. Συνοδεύεται από εκτεταμένη λεξιπενία,
κυρίως στους νέους. Το ενεργό λεξιλόγιο συρρικνώνεται δραματικά, περιορίζοντας
τη δυνατότητα συγκροτημένου λόγου και, κατ’ επέκταση, σκέψης.
Η ελληνική γλώσσα δεν είναι απλώς κληρονομιά. Είναι εργαλείο διανόησης. Αν
υποβαθμιστεί, υποβαθμίζεται και η πνευματική ζωή της κοινωνίας.
Απαιτείται, συνεπώς, ουσιαστική ενίσχυση της ανθρωπιστικής και κλασικής παιδείας
και ένα εκπαιδευτικό σύστημα με εθνική και πολιτισμική συνείδηση, σχεδιασμένο
από επιστήμονες κύρους και θεσμική ευθύνη.
Η ελληνική γλώσσα, από άφθαστο πλούτο και αίγλη, συρρικνώνεται επικίνδυνα. Αν
δεν την προστατεύσουμε έμπρακτα, δεν θα χαθεί απλώς ένα μέσο έκφρασης· θα χαθεί
ένας ολόκληρος τρόπος σκέψης και ύπαρξης
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου