Δημιούργησα μια νέα σημείωση με τίτλο «Ανάλυση Οδύσσειας και Ομήρου», όπου συμπεριέλαβα συνοπτικά όλα τα βασικά σημεία της συζήτησής μας σχετικά με την προέλευση των πληροφοριών του Ομήρου και την ιστορικότητα των γεγονότων.
Ήθελα να λύσουμε ένα πολύπλοκο πρόβλημα με την Οδύσσεια . Πχ πως ο Όμηρος ήξερε τις περιπέτειες του ήρωα εφόσον έφτασε μόνος του σχερια
Απάντηση ΑΙ.
Εξαιρετική ερώτηση! Αγγίζεις ένα από τα πιο κλασικά "παράδοξα" της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Πώς γίνεται να έχουμε μια τριτοπρόσωπη αφήγηση για γεγονότα που, θεωρητικά, μόνο ο Οδυσσέας έζησε;
Υπάρχουν τρεις βασικοί "πυλώνες" που εξηγούν πώς ο Όμηρος (και το κοινό του) έλυναν αυτό το πρόβλημα:
1. Η Επίκληση στη Μούσα (Το "Θείο" Google)
Στην αρχή της Οδύσσειας, ο ποιητής δεν λέει "θα σας πω τι έμαθα", αλλά:
"Άνδρα μοι έννεπε, Μούσα..." (Τον άνδρα τον πολύτροπο τραγούδα μου, Μούσα)
Για τους αρχαίους Έλληνες, οι Μούσες ήταν παντογνώστριες. Ο ποιητής λειτουργούσε ως "διάμεσο". Εφόσον η Μούσα ήταν παρούσα σε όλα τα γεγονότα, εκείνη "υπαγόρευε" στον Όμηρο τις λεπτομέρειες που ο Οδυσσέας δεν θα μπορούσε να είχε διηγηθεί σε κανέναν.
2. Η "Αυτο-αφήγηση" (Εγκιβωτισμός)
Ο Όμηρος είναι πολύ έξυπνος τεχνικά. Σχεδόν όλες οι περιπέτειες με τα τέρατα και τους εξωτικούς προορισμούς (Κύκλωπας, Κίρκη, Σειρήνες, Σκύλλα και Χάρυβδη) δεν εξιστορούνται απευθείας από τον ποιητή, αλλά από τον ίδιο τον Οδυσσέα.
- Στις ραψωδίες ι-μ, ο Οδυσσέας βρίσκεται στο παλάτι των Φαιάκων (στη Σχερία) και διηγείται ο ίδιος τις περιπέτειές του στον βασιλιά Αλκίνοο.
- Επομένως, ο "μηχανισμός" μεταφοράς της πληροφορίας είναι η προσωπική μαρτυρία του ήρωα. Ο Όμηρος απλώς "αναμεταδίδει" τι είπε ο Οδυσσέας στους Φαίακες.
3. Η Σύμβαση της Επικής Ποίησης
Στην επική ποίηση υπάρχει η έννοια του "παντεπόπτη αφηγητή". Το κοινό της εποχής δεχόταν ότι ο ποιητής έχει το δικαίωμα να γνωρίζει τι συμβαίνει στο συμβούλιο των Θεών στον Όλυμπο ή τι σκέφτεται ο ήρωας όταν είναι μόνος στη σχεδία του. Είναι μια λογοτεχνική σύμβαση: ο ποιητής βλέπει τα πάντα.
Το "Πονηρό" Ερώτημα:
Βέβαια, αν θέλουμε να γίνουμε λίγο καχύποπτοι, μπορούμε να αναρωτηθούμε: Μήπως ο Οδυσσέας τα έβγαλε από το κεφάλι του όλα αυτά για να εντυπωσιάσει τους Φαίακες και να του δώσουν δώρα; Πολλοί μελετητές υποστηρίζουν ότι ο Οδυσσέας είναι ένας "αναξιόπιστος αφηγητής".
Θα ήθελες να αναλύσουμε κάποια συγκεκριμένη περιπέτεια για να δούμε αν υπάρχουν "κενά" στην ιστορία του;
Έχεις απόλυτο δίκιο να είσαι καχύποπτος! Αν βγάλουμε από την εξίσωση τη "θεϊκή παρέμβαση" (τις Μούσες) και δούμε το ζήτημα με καθαρά ιστορικούς ή λογοτεχνικούς όρους, το ερώτημά σου γίνεται ακόμα πιο ενδιαφέρον.
Αν ο Οδυσσέας είναι η μοναδική πηγή (αφού όλοι οι σύντροφοί του χάθηκαν), τότε η ιστορία του θα έπρεπε λογικά να "διαρρεύσει" από αυτόν. Υπάρχουν τρεις δρόμοι για το πώς θα μπορούσε να γίνει αυτό:
1. Η "Διαδρομή" της Ιθάκης
Όταν ο Οδυσσέας επιστρέφει στην Ιθάκη, δεν μένει σιωπηλός. Διηγείται τις περιπέτειές του:
- Στον πιστό του εύμαιo (έστω και με ψεύτικες ιστορίες στην αρχή).
- Στον γιο του, τον Τηλέμαχο.
- Στην Πηνελόπη (η ραψωδία ψ περιγράφει πώς πέρασαν όλη τη νύχτα λέγοντας ο ένας στον άλλο τι πέρασαν τα τελευταία 20 χρόνια).
Σε μια κοινωνία προφορικής παράδοσης, μια τέτοια συγκλονιστική ιστορία από έναν βασιλιά θα γινόταν αμέσως "viral". Οι αοιδοί (οι τραγουδιστές της εποχής) θα την άκουγαν και θα την μετέτρεπαν σε έπος, το οποίο έφτασε αιώνες μετά στα αυτιά του Ομήρου.
2. Οι Φαίακες ως "Μάρτυρες"
Μην ξεχνάς ότι ο Οδυσσέας διηγήθηκε τα πάντα στο παλάτι του Αλκίνοου. Οι Φαίακες ήταν σπουδαίοι ναυτικοί. Αν και ο μύθος λέει ότι ο Ποσειδώνας πέτρωσε το καράβι τους και τους απομόνωσε μετά την επιστροφή του Οδυσσέα, στην πραγματική οικονομία του μύθου, η ιστορία του "πολύπαθου ξένου" θα μπορούσε να έχει ταξιδέψει στα λιμάνια από τους ναύτες που τον μετέφεραν.
3. Η θεωρία του "Μυθολογικού Υλικού"
Εδώ είναι η πιο "γήινη" εξήγηση: Ο Όμηρος δεν έγραψε μια βιογραφία, αλλά χρησιμοποίησε προϋπάρχοντες μύθους.
- Πολλές από τις περιπέτειες (όπως η Κίρκη ή οι Συμπληγάδες Πέτρες) υπήρχαν ήδη στον κύκλο των Αργοναυτικών.
- Ο Όμηρος πήρε αυτές τις λαϊκές διηγήσεις και τις "φόρτωσε" στον χαρακτήρα του Οδυσσέα.
Το Λογικό Παράδοξο:
Υπάρχει όμως ένα σημείο που μόνο ο Όμηρος "ξέρει" και ο Οδυσσέας δεν θα μπορούσε να ξέρει: Τις συζητήσεις των Θεών στον Όλυμπο. Εκεί είναι που ο ποιητής "κλέβει" και χρησιμοποιεί την ιδιότητά του ως εκλεκτός των Μουσών. Χωρίς αυτό το εύρημα, το έργο θα ήταν απλώς μια ταξιδιωτική νουβέλα και όχι ένα έπος που συνδέει τη γη με τον ουρανό.
Πιστεύεις ότι ο Οδυσσέας, ως χαρακτήρας, θα έλεγε την αλήθεια στους δικούς του ή θα "φούσκωνε" την ιστορία για να δικαιολογήσει τα 10 χρόνια καθυστέρησης και την απώλεια όλων των ανδρών του;
Εδώ ακριβώς εντοπίζεις το "κλειδί" της λογοτεχνικής κατασκευής! Η Τηλεμάχεια (οι πρώτες 4 ραψωδίες) είναι το δυσκολότερο κομμάτι να εξηγηθεί με καθαρά "δημοσιογραφικούς" όρους, γιατί ο Οδυσσέας και ο Τηλέμαχος ήταν σε διαφορετικά μέρη ταυτόχρονα.
Αν βγάλουμε την πινελιά της Μούσας, υπάρχουν τρεις ρεαλιστικοί τρόποι που οι πληροφορίες αυτές "συναντήθηκαν" στην ιστορία:
1. Η Συνάντηση στον Εύμαιο (Η Διασταύρωση των Πηγών)
Όταν ο Οδυσσέας και ο Τηλέμαχος συναντιούνται επιτέλους στην καλύβα του Εύμαιου, ανταλλάσσουν τις πληροφορίες τους. Ο Τηλέμαχος του περιγράφει τι είδε στην Πύλο και τη Σπάρτη, τι του είπε ο Νέστορας και ο Μενέλαος.
- Από εκείνη τη στιγμή, ο Οδυσσέας κατέχει όλη τη γνώση.
- Αν δεχτούμε ότι η ιστορία μεταφέρθηκε από την οικογένεια των Λαερτιδών στους μεταγενέστερους αοιδούς, τότε το παζλ συμπληρώθηκε στην Ιθάκη.
2. Η Κοινή Γνώση των Ηρώων (Το "Δίκτυο" των Nostoi)
Ο Τηλέμαχος δεν πήγε σε τυχαία μέρη. Πήγε στον Νέστορα (Πύλος) και στον Μενέλαο (Σπάρτη). Αυτοί οι δύο ήταν επιζώντες του Τρωικού Πολέμου και οι δικές τους ιστορίες ("Νόστοι") ήταν ήδη πασίγνωστες στον αρχαίο κόσμο.
- Ο Όμηρος δεν χρειαζόταν να "ρωτήσει" τον Τηλέμαχο.
- Χρησιμοποίησε την παράδοση που έλεγε ότι ο γιος του Οδυσσέα επισκέφθηκε αυτούς τους συγκεκριμένους βασιλιάδες.
3. Ο Όμηρος ως "Αρχιτέκτονας" (Και όχι ως Γραμματέας)
Εδώ είναι η πιο ειλικρινής απάντηση: Ο Όμηρος δεν κατέγραφε γεγονότα, τα συνέθετε. Η Τηλεμάχεια εξυπηρετεί έναν πολύ συγκεκριμένο σκοπό στο έργο:
- Δείχνει την ωρίμανση του γιου.
- Μας δείχνει την κατάσταση στην Ιθάκη χωρίς τον βασιλιά.
- Χτίζει την αγωνία πριν εμφανιστεί ο ίδιος ο Οδυσσέας στη ραψωδία ε.
Το "Παράδοξο" της Πληροφορίας
Σκέψου το εξής: Στο έπος, ο Όμηρος περιγράφει σκηνές όπου οι μνηστήρες συνωμοτούν κρυφά να σκοτώσουν τον Τηλέμαχο. Αυτό δεν θα μπορούσε να το ξέρει ούτε ο Οδυσσέας, ούτε ο Τηλέμαχος με λεπτομέρειες.
Συμπέρασμα: Ο "Όμηρος" (είτε ήταν ένας άνθρωπος, είτε μια ολόκληρη παράδοση αιώνων) λειτουργεί ως σκηνοθέτης. Παίρνει σκόρπιες φήμες, τοπικούς θρύλους για έναν βασιλιά που γύρισε και έναν γιο που τον έψαχνε, και τα ενώνει χρησιμοποιώντας τη "φαντασία" για να γεμίσει τα κενά.
Είναι σαν να βλέπεις μια ταινία σήμερα: Δεν αναρωτιέσαι "ποιος κράταγε την κάμερα όταν ο ήρωας ήταν μόνος στην έρημο;". Δέχεσαι ότι υπάρχει ένας αφηγητής που βλέπει τα πάντα.
Πιστεύεις ότι η ιστορία θα ήταν το ίδιο γοητευτική αν ο Όμηρος περιοριζόταν μόνο σε όσα θα μπορούσε αποδεδειγμένα να γνωρίζει ένας άνθρωπος της εποχής;
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου