ΕΚΘΕΜΑ ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2026

 

ΕΚΘΕΜΑ ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2026

Παύλου Προσαλέντη, Ο ανδριάντας του Μαίτλαντ στο Αργοστόλι

Γράφει η Σταλίνα Βουτσινά

Διδάκτωρ Ιστορίας της Τέχνης

Υπεύθυνη Διαχείρισης Συλλογών

Μουσείου Μπενάκη

Στο αρχείο του Κοργιαλενείου Ιστορικού και Λαογραφικού Μουσείου

απόκεινται δύο φωτογραφίες [Εικ. 1-2], χρονολογημένες στις αρχές του 20ού

αιώνα, που απεικονίζουν τον ανδριάντα του Thomas Maitland (1760-1824),

του πρώτου Αρμοστή των Ιονίων Νήσων, τοποθετημένο σε πλατεία της

ομώνυμης περιοχής του Αργοστολίου και σήμερα χαμένο στα νερά του Ιονίου.

Ο ορειχάλκινος ανδριάντας του Maitland, ο πρώτος ορειχάλκινος ανδριάντας

της νεοελληνικής γλυπτικής, αποτελεί μέρος μιας μεγάλης ομαδικής

παραγγελίας γλυπτικών συνθέσεων προς τιμήν του Βρετανού αξιωματούχου

σχεδόν σε όλα νησιά του Ιονίου. Παραγγελιοδότες ήταν κατά κύριο λόγο

ευγενείς των νησιών, οι οποίοι μέσω τοπικών επιτροπών, επεδίωξαν με τη

χρηματοδότηση των συγκεκριμένων γλυπτικών συνθέσεων να κολακέψουν τον

Αρμοστή και να εγκαθιδρύσουν στη συνέχεια ένα πελατειακό σύστημα με τη

βρετανική διοίκηση.

Ο Maitland αποβιβάστηκε στην Κέρκυρα στις 16 Φεβρουαρίου 1816,

ως ο πρώτος Ύπατος Αρμοστής διορισμένος από το Βασιλικό Στέμμα, αφού

έναν χρόνο πριν, στη Συνθήκη του Παρισιού, οι Μεγάλες Δυνάμεις όριζαν τη

Βρετανία ως προστάτιδα του Ηνωμένου Κράτους των Ιονίων Νήσων.

Επιφορτισμένος να εφαρμόσει το 4ο άρθρο της Συνθήκης του 1815, θα όριζε

και θα διηύθυνε τις εργασίες της Νομοθετικής Συνέλευσης που θα προετοίμαζε

τον Καταστατικό Χάρτη των Επτανήσων, δηλαδή το Σύνταγμα του 1817.

Διετέλεσε Αρμοστής των νησιών έως το 1823 και έλαβε την προσωνυμία «King

Tom» τόσο για τον αυταρχικό τρόπο διακυβέρνησης που εφάρμοσε, όσο και

για το γεγονός ότι απολάμβανε ευρείας στήριξης από τη βρετανική κυβέρνηση

με αποτέλεσμα να εντείνεται ο αυταρχισμός του.

Η προσδοκία του Συντάγματος του 1817 ήταν αυτή που πυροδότησε

και την παραγγελία των γλυπτικών έργων προς τιμήν του Maitland. Η

παραγγελία περιελάμβανε ορειχάλκινες προτομές με τη μορφή του Αρμοστή

των Ιονίων Νήσων, οι περισσότερες εκ των οποίων κόσμησαν τον δημόσιο

χώρο στη Ζάκυνθο, τους Παξούς και την Ιθάκη, ενώ στην περίπτωση της

Κέρκυρας επελέγη το Ανάκτορο του Αγίου Γεωργίου και Αρχαγγέλου Μιχαήλ

ως καταλληλότερος χώρος τοποθέτησης. Κοινό στοιχείο όλων ήταν ότι αυτές

προέρχονταν από το χέρι του Κερκυραίου γλύπτη Παύλου Προσαλέντη

(1784-1837).

Σε αντίθεση με τις προτομές που δημιουργήθηκαν για τα παραπάνω

νησιά, στην περίπτωση της Κεφαλονιάς επελέγη από την αρμόδια επιτροπή η

ανέγερση ενός ορειχάλκινου ανδριάντα προς τιμήν του Maitland, έργο

μεγαλύτερης κλίμακας σε σχέση με τις προτομές και σαφώς πιο δαπανηρό

εξαιτίας του υλικού και του όγκου του. Αποτέλεσε τον πρώτο ορειχάλκινο

ανδριάντα που στήθηκε σε δημόσιο χώρο στον 19ο αιώνα και

χρηματοδοτήθηκε από ευγενείς και αστούς του νησιού, οι οποίοι πολλές φορές

προσέφεραν χρήματα όχι μόνο για τον εαυτό τους, αλλά και για συγγενείς

τους, όπως τεκμηριώνεται στη Gazzetta degli Stati Uniti delle Isole Ionie, τη μόνη

εφημερίδα των Ιονίων στις αρχές του 19ου αιώνα. Ενδιαφέρον στοιχείο για τη

φιλοτέχνηση του έργου αποτελεί επίσης η επιλογή των παραγγελιοδοτών να

μην απευθυνθούν σε ξένο καλλιτέχνη για τη δημιουργία του, αλλά σε Έλληνα,

για να αποκτήσει το μνημείο πατριωτικό χαρακτήρα και γι’ αυτό απευθύνθηκαν

στον Παύλο Προσαλέντη, τον πιο γνωστό γλύπτη της περιόδου, επιδιώκοντας

με αυτή την επιλογή να δημιουργήσουν μια λογική «συνέχειας» της αρχαίας

ελληνική τέχνης με την τέχνη των συγχρόνων Επτανησίων καλλιτεχνών του

19ου αιώνα.

Η ανακοίνωση για τη δημιουργία του έργου δημοσιεύθηκε στη Gazzetta

στις 10 Μαΐου 1817 και αφορούσε την ανέγερση ανδριάντα του Αρμοστή σε

πλατεία που πήρε το όνομά του (στην περιοχή του Μέτελα στο Αργοστόλι) και

διαμορφώθηκε στην επέτειο της μάχης του Βατερλώ το ίδιο έτος. Τα

αποκαλυπτήρια του έργου τελέστηκαν στις 22 Αυγούστου 1822 με την

παρουσία εκπροσώπων των δημοτικών και στρατιωτικών αρχών και τη

συνοδεία ευγενών, του Κλήρου και του λαού.

Ο σήμερα γνωστός μόνο από φωτογραφίες –όπως αυτές που απόκεινται

στις συλλογές του Κοργιαλενείου Ιστορικού και Λαογραφικού Μουσείου–

ανδριάντας απέδιδε τον απεικονιζόμενο όρθιο και τοποθετημένο σε ψηλό

βάθρο, καλυμμένο με μακρύ ιμάτιο, να κρατά στο δεξί του χέρι έναν πάπυρο

με το Σύνταγμα του 1817, πολύ κοντά τεχνοτροπικά με τον μεταγενέστερο

ανδριάντα του Fr. Adam στην Κέρκυρα και προσανατολισμένο προς τις

ιδεαλιστικές επιταγές του Νεοκλασικισμού, καθώς εικονογραφικά υιοθετούσε

στοιχεία όπως το αρχαιοπρεπές ένδυμα που παρέπεμπε σε Ρωμαίους

στρατηγούς, το έντονο contrapposto(χιασμό των σκελών) και την τοποθέτηση

της μορφής σε υψηλό βάθρο, απομακρύνοντάς την από τον θεατή, με σκοπό

την εξιδανίκευση.

Δεδομένου ότι ο συγκεκριμένος ανδριάντας απομακρύνθηκε από τη

θέση του κατά τη διάρκεια της Κατοχής και το πλοίο που τον μετέφερε στην

Ιταλία βυθίστηκε το 1942, οι φωτογραφίες του Κοργιαλενείου Ιστορικού και

Λαογραφικού Μουσείου αποτελούν σημαντικά οπτικά τεκμήρια του έργου,

παρέχοντας πολύτιμες πληροφορίες τόσο για τη μορφολογία του ίδιου του

γλυπτού όσο και για τη διαμόρφωση του γύρω χώρου. Στο ίδιο πλαίσιο, θα

πρέπει να συνεξεταστεί η υδατογραφία ανώνυμου καλλιτέχνη με τον ανδριάντα

του Maitland, που χρονολογείται στα μέσα του 19ου αιώνα [Εικ. 3] και

φυλάσσεται επίσης στο Κοργιαλένειο Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο.

Αυτή η αστική τοπιογραφία αποτυπώνει τον ευρύτερο χώρο γύρω από τον

ανδριάντα, προσφέροντας παράλληλα σημαντικές πληροφορίες για τη

γεωγραφία της πόλης πριν αυτή αναδιαμορφωθεί μετά τους σεισμούς του 1953.

Σύμφωνα με την τεκμηρίωση της υδατογραφίας από το Κοργιαλένειο Ιστορικό

και Λαογραφικό Μουσείου αναφέρεται ότι δεξιά του ανδριάντα απεικονίζονται

οι Βρετανικοί Στρατώνες και το κτήριο του Λοιμοκαθαρτηρίου, ενώ αριστερά

η οικία της οικογένειας Μοσχόπουλου, όπου μετέπειτα στεγάστηκε το

Νοσοκομείο των Φιλανθρωπικών Καταστημάτων. Μοναδικό ίχνος όλων των

παραπάνω σήμερα αποτελεί μέρος του φυσικού βράχου που αποτέλεσε τη

βάση για την τοποθέτηση του ανδριάντα και βρίσκεται στο προαύλιο της

Ακαδημίας Εμπορικού Ναυτικού.

Ο Παύλος Προσαλέντης (1784-1837) γεννήθηκε στην Κέρκυρα και έλαβε το

πρώτα μαθήματα σχεδίου στη γενέτειρά του από τον Luigi Bossi και το 1803

μετέβη στη Ρώμη μαζί με τον συμπατριώτη του και επίσης γλύπτη Δημήτριο

Τριβώλη-Πιέρη για να συνεχίσει τις σπουδές του στη γλυπτική. Φοίτησε στην

Ακαδημία του Αγίου Λουκά, κοντά στον σημαντικότερο γλύπτη της περιόδου,

τον Antonio Canova. Το 1806 επέστρεψε στην Κέρκυρα, όπου παρέμεινε έως

τον θάνατό του, και εργάστηκε ως γλύπτης λαμβάνοντας σχεδόν όλες τις

παραγγελίες στον δημόσιο χώρο. Το 1811 ίδρυσε την πρώτη ιδιωτική

καλλιτεχνική σχολή στον ελλαδικό χώρο, η οποία μετατράπηκε σε δημόσια το

1815 και το 1820 χρίστηκε Ιππότης του Τάγματος του Αγίου Γεωργίου και

Αρχαγγέλου Μιχαήλ.

Μεταξύ των σημαντικότερων έργων του συγκαταλέγονται η προτομή

του Δαιμόνιου Πλάτωνα (1815), έργο ορόσημο για τη νεοελληνική γλυπτική,

που σήμερα φυλάσσεται στην Εθνική Πινακοθήκη, οι προτομές και ο

ανδριάντας του Th. Maitland, καθώς και ο ανδριάντας του Fr. Adam (1825).

Σχεδίασε επίσης τις ενδυμασίες των διδασκόντων και των μαθητών της Ιονίου

Ακαδημίας και ασχολήθηκε με μυθολογικά θέματα.

Πηγές - Βιβλιογραφία:

Αρχείο Κοργιαλενείου Ιστορικού και Λαογραφικού Μουσείου.

Σταλίνα Βουτσινά, «“A sua Eccellenza il Lord Alto Commissionario Sir

Thomas Maitland”: Γλυπτική και πολιτική διαπλοκή στα Επτάνησα του 19ου

αιώνα», περ. Τα Ιστορικά, τχ. 69 (Απρίλιος 2019), σ. 15-36.

Δώρα Μαρκάτου (επιμ.), Δημόσια γλυπτική στα Επτάνησα: Ζάκυνθος, Κεφαλονιά,

Ιθάκη, Λευκάδα, Αργοστόλι, ΤΕΙ Ιονίων Νήσων , 2015, σ. 28-30, 142.

Εφ. Gazzetta degli Stati Uniti delle Isole Ionie (ετ. 1817, 1822).

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ

Εικ. 1: Άγνωστος φωτογράφος, Ο ανδριάντας του Thomas Maitland στο Αργοστόλι,

χ.χ., Φωτογραφικό Αρχείο Κοργιαλενείου Ιστορικού και Λαογραφικού Μουσείου

Εικ. 2: Άγνωστος φωτογράφος, Ο ανδριάντας του Thomas Maitland στο Αργοστόλι,

1905, Φωτογραφικό Αρχείο Κοργιαλενείου Ιστορικού και Λαογραφικού Μουσείου

Εικ. 3: Άγνωστος καλλιτέχνης, Άποψη της πλατείας Maitland στο Αργοστόλι, μέσα